'तो' मी नव्हेच? – MSN

Written by

नेहा लिमये
समाजातल्या बदलांचे प्रतिबिंब भाषेत दिसावे की नाही? सगळ्यांनाच लेखक, अभिनेता, शिक्षक, पुरोहित असेच का संबोधू नये? या भूमिकांमध्ये स्त्री, पुरुष, ट्रान्सजेंडर कुणीही असू शकतेच की! कदाचित इंग्लिश भाषेला जागतिक दर्जा असल्यामुळे असावे; परंतु लिंगभावांच्या दृष्टीने तटस्थ अशा शब्दांचा कामकाजात समावेश करून घेतल्याचे दिसते.
‘कसलं वो तुमचं ते मराठी म्हणते मी! साधं लोखंड असतंय बघा; पण ते आडवं केलं की ‘ती तुळई’ होतंय आणि तेच्च उभं केलं की ‘तो खांब’ होतंय की ओ! नक्की बोलावं कसं म्हणते मी,’ इति आमच्या मावशीबाई. आठवा – पुलंच्या ‘रविवार सकाळ’मधल्या मामी (पक्षी : आशालता वाबगावकर). मावशीबाई कानडी असल्यामुळे घरात बोलताना सगळ्याला ‘ते झाडू, ते फरशी, ते ताटली’ म्हणणार आणि आई त्यांना सारखी ‘अहो, तो झाडू, ती फरशी, ती ताटली म्हणा,’ असे टोकणार, हे ठरून गेलेले. शेवटी मावशीबाई वैतागून ‘कसलं वो…’ हे ठरावीक वाक्य म्हणणार आणि हा कानडी-मराठी सीमाप्रश्न असाच अनुत्तरित राहणार, हेही ठरलेले.
‘तो’ कशाला म्हणायचे, ‘ती’ केव्हा म्हणायचे किंवा ‘ते’ कधी म्हणायचे, हा लिंगविचार करताना खरोखर चक्रावायला होते; कारण खुद्द पुल्लिंग किंवा स्त्रीलिंग हे शब्दच ‘ते’ म्हणजे नपुंसकलिंगी या सदरात मोडतात. आता आली का पंचाईत! कुठल्या शब्दाचे लिंग कसे ठरवावे वा ठरवले गेले, याला काही ठोस नियम मराठीत दिसत नाही. ते बोलून, ऐकून, वाचूनच समजून घ्यावे लागते. साधारण ज्या नामांवरून पुरुष जातीचा बोध होतो, ती पुल्लिंगी समजली जातात उदा. घोडा, शिक्षक, कागद, सूर्य, चंद्र, आरसा. ज्या नामांवरून स्त्री जातीचा बोध होतो, ती स्त्रीलिंगी उदा. नदी, वही, शिक्षिका, चिमणी, शाळा, इमारत, पाटी. या दोन्ही प्रकारांत न बसणारी नामे नपुंसकलिंगी असतात उदा. पुस्तक, घर, वासरू, झाड, शहर, वाहन वगैरे; पण हे इतके सोपेही नाही. ‘बायको’ हा शब्द ‘ओ’कारांत असल्यामुळे पुल्लिंगी वाटू शकतो (आठवा – हा माझा बायको पार्वती); पण तो आहे स्त्रीलिंगी. ‘न्यायमूर्ती’ हा शब्द खरे तर स्त्रीलिंगी असायला हवा; पण ‘ते’ न्यायमूर्ती म्हणजे नपुंसकलिंगी. दैनंदिन वापरात ‘तो नवरा, ती नवरी’ असे शब्दप्रयोग न होता, ‘तो नवरा, ती बायको’ होते. लग्नाच्या घटकेला मात्र ‘ती नवरी’, तर ‘तो नवरदेव’ असतो. मुलगा-मुलगी, घोडा-घोडी, तरुण-तरुणी, वाघ-वाघीण या जोड्यांची सहज संगती लागते; पण तो बोका-ती भाटी, तो रेडा-ती म्हैस, तो उंट-ती सांडणी, तो बोकड-ती शेळी याची संगती कशी लक्षात ठेवायची?
आकाराप्रमाणे किंवा शब्दाच्या रूपाप्रमाणे/ अर्थाच्या छटेनुसारही लिंग बदलते. म्हणजे, मोठा असेल तर डबा, छोटी असेल तर डबी, मोठा असेल तो बुधला, छोटी बुधली, लांब/ बळकट असेल तर दोर, आखूड/ साधी असेल तर दोरी, तो वैताग – ती चिडचिड ही याची काही उदाहरणे. अनेकदा येथेही गुगली पडू शकतेच. ती चादर, तो रग हे तर्कशुद्ध असले, तरी पांघरूण मात्र ‘ते’ असते. आनंद तो असतो; पण दु:ख परके… ते ‘ते’ असते. औपचारिक रूपात आले, की ते झाड, तो वृक्ष होतो. त्याउलट ते सदर आणि ती गोष्ट अभ्यासक्रमाच्या पुस्तकात आली, की मात्र ‘तो’ धडा होतो.
गंमत म्हणजे वाटी/ बशी/ पाटली यांचे पुल्लिंगी रूप वाटा, बशा, पाटला होत नाही, बरे का! शिवाय त्या त्या शब्दाचे लिंग लक्षात घेऊन अनेकवचनी रूप तयार होते. या नव्या रूपात काही वेळा मूळ शब्द बदलतो, तर काही वेळा तो तसाच राहतो. उदा. तो फळा – ते फळे, ते फळ – ती फळे, ती सावली – त्या सावल्या, ते पान – ती पाने. त्याउलट एक माठ – अनेक माठ, एक चेंडू – अनेक चेंडू. या दोन्ही उदाहरणांत पुन्हा मूळ शब्द तोच राहात असला, तरी संख्येनुसार ‘घाऊक’, म्हणजे ‘अनेक वचनी रूप’ असल्याचा अर्थ लावून घ्यावा लागतो; शिवाय काही शब्द गरजेनुसार पुल्लिंगी/ स्त्रीलिंगी अशा दोन्हीही रूपात दिसतात. इतकेच नव्हे, तर लिंगभेदामुळे त्यांचा अर्थही बदलतो. उदा. मला वेळ लागला (पुल्लिंग) आणि गाडीची वेळ झाली (स्त्रीलिंग).
सर्वसाधारणपणे इंग्लिश भाषेच्या वापरामध्ये निर्जीव वस्तू नपुंसकलिंगी (इट) असतात. मराठीत मात्र तसे होत नाही. मँगो मराठीत ‘तो’ आंबा होतो, कार मराठीत ‘ती’ होते, तर ‘लीफ’चे मराठीत ‘ते पान’ होते. इंग्लिश किंवा परभाषेतून जे शब्द मराठीत येतात, त्यांचे लिंग कसे ठरवायचे, हा नेहमीचा प्रश्न! त्याच अर्थाच्या मराठीतल्या शब्दाचे जे लिंग असेल, तेच परभाषेतून आलेल्या शब्दाचे लिंग असावे, असे नियम सांगतो. उदा. तो क्लास (वर्ग), ती पेन्सिल (लेखणी); पण तरीही तो पेन (टाक म्हणले तर), का ती पेन (ती ही लेखणीच धरली तर), का ते पेन (कोण वादात पडणार म्हणून?); तसेच तो टेबल (बाक), का ते टेबल (मेज – इथेही तो का ते आहेच) हे कोडे तसेच राहते. ई-मेलसारखा शब्द तर तो, ती, ते असे कुठलेही लिंग वापरून उल्लेखला जातो.
या ‘तो-ती-ते’च्या खेळात आपले ‘राष्ट्रीय पेय’ही सुटलेले नाही. ‘तो चहा, की ती चहा’ यावरून आजही वाद झडतात. मुंबई-पुण्याकडे चहा ‘तो’ आहे, तर मालवणी चहा ‘ती’ आहे. ‘चहा’चे काही चाहते प्रेयसीबरोबर तुलना करण्याचा ‘चहा’टळपणाही करतात. ‘ती’ प्रेयसी म्हणून चहाही स्त्रीलिंगीच असणार, असा युक्तिवाद करतात. काही भागातल्या स्त्रिया स्थानिक बोलीभाषेत ‘मी येतो, मी जातो, मी खातो, मी बसतो, मी जाऊन आलो,’ म्हणतात; तसेच आहे ना हे? एकूण ‘तो चहा’ बहुमतात, तर ‘ती चहा’ अल्पमतात आहे, असे लक्षात येते. काहीही असो – ती कॉफी, ते सरबत, तो चहा – ‘ते’ पेय कुठलेही असो, सगळ्याची तलफ मात्र शंभर टक्के ‘ती’च!
इथवर सगळे ठीक आहे; पण आजकाल लिंग निरपेक्षतेचा किंवा अलिंग/उभयलिंगी संबोधनाचा मुद्दा सगळीकडेच चर्चेत असतो. सहजच वापरली जाणारी शिक्षक-शिक्षिका, अभिनेता-अभिनेत्री, दिग्दर्शक-दिग्दर्शिका, कवी-कवयित्री, लेखक-लेखिका ही रूपेच पाहा ना. याच न्यायाने शेतकरी सहज म्हणले जाते, तर त्या शब्दाचे शेतकरीण हे स्त्रीलिंगी रूप किती वेळा ऐकू येते? राष्ट्रपती, पंतप्रधान, चालक यांसाठी तर नेहमीच महिला राष्ट्रपती, महिला पंतप्रधान, महिला चालक असे म्हणले जाते. (राष्ट्रपती, पंतप्रधान याचे स्त्रीलिंगी रूप करायला गेल्यास भलतीच आफत ओढवू शकते, हे आठवत असेलच). रणांगणावरच्या वीरश्रीबरोबरच बेकायदेशीर कामांतही मराठी भाषेतले पुरुष अधिक ‘कर्तृत्ववान’ असल्याचे दिसते. नेहमी तो गुन्हेगार, तो चोर, तो लफंगा असेच म्हणले जाते. ती चोर, ती लफंगी असे स्त्रीरूप अजिबातच प्रचलित नाही. इतकेच काय, म्हणीही अनेकदा पुरुष प्रतिमा डोळ्यांसमोर ठेवून केलेल्या दिसतात – ‘हाजिर तो वजीर’, ‘गरजेल तो पडेल काय’, ‘अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा’ ही काही उदाहरणे.
मग प्रश्न असा येतो, की समाजातल्या बदलांचे प्रतिबिंब भाषेत दिसावे की नाही? सगळ्यांनाच लेखक, अभिनेता, शिक्षक, पुरोहित असेच का संबोधू नये? या भूमिकांमध्ये स्त्री, पुरुष, ट्रान्सजेंडर कुणीही असू शकतेच की! कदाचित इंग्लिश भाषेला जागतिक दर्जा असल्यामुळे असावे; परंतु लिंगभावांच्या दृष्टीने तटस्थ अशा शब्दांचा कामकाजात समावेश करून घेतल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ, आता एअरहोस्टेसऐवजी फ्लाइट अटेंडंट, फायरमनऐवजी फायर फायटर हे शब्द प्रचलित झाले आहेत. (शिवाय कुठल्याही कायद्यात ‘मस्क्युलाइन इनक्ल्यूड्स फेमिनाइन जेंडर’ अशी एक तरतूद असते; म्हणजे न्यायदेवतेसमोर लिंगनिरपेक्षता गृहीत धरलेली आहेच.) व्याकरणकारांना, भाषातज्ज्ञांना हे सारे मान्य असेल की नाही, याचे उत्तर आज देता आले नाही, तरी भविष्यात लिंग विचारांचा ‘तो’ प्रश्न सोडवून, त्यावर ‘ती’ वाट काढून पुढे ‘ते’ बदल होण्याची ही नांदीच नाही का?

source

Article Tags:

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Shares